Yn dit tiidrek, mei dizze minsken, hie God de opdracht krigen om almachtich te wêzen. Dat wie foar har gjin ûnredsum wurk, se liet de natuer gewoanwei syn dingen dwaan. O ja, se moast ek noch in treastger wêze en de minsken tsjin it kwea behoedzje. Dat wie hielendal net sa dreech: dizze minsken hoegden mar oan har te tinken en de kracht fan it leauwen die it wurk. God wie wol tefreden. It koe better, mar it hie ek folle minder wêze kind.
It is in pracht moarn. Alles is wyt. Wat noflik âlderwetsk. Mei in joechei helje ik de hast fergetten snieskower achter út it hok. 10 oant 15 sintimeter snie, sa farsk as wat en fluwiel sêft. Yn gjin tiid en eins fierstente rap ha ik de ynrit, it P-plak en stik fan de dyk sniefrij. De buorlju ha noch gjin kubike sintimeter út ’e wei set. Dy binne blykber frijsteld fan de wetlike bepalingen dy’t foar gewoane gemeente-ynwenners no ienris fan tapassing binne. Of miskien binne se út ’e tiid. Wylst ik it stikje fytspaad fan de gemeente meinim rjochtsje ik healwei de eagen op it ûnderkommen fan myn freonen de ûlen en sjoch ik omke ûle op syn feranda fan harren hok stean. Myn gehoar is it bêste ôf en it folk om my hinne praat ek hiel tiid sêfter. Mar dan ynienen komt it troch.
Hiene wy it oer tsjerken? Dan moatte wy it foaral ek eefkes ha oer goatyske katedralen. De aldermoaiste katedralen binne dy yn Ingelân en fan dy katedralen is en bliuwt foar my alle kearen it plafond wer it bjusterbaarlikst. Komst deryn, sjochst automatysk omheech en ynienen waanst dy ûnder in universum dat hast net troch minskehannen makke wêze kin. Ut in soarte fan hegere abstrakte geometry is in oerweldigjend symmetrysk plafond ûntstien. De ribben waaierje út as takken fan in beam dy’t sekuer witte wêr’t se hinne wolle. Elts ferwulf slút wer oan op in oare, as binne se al jierren ûnwjersteanber en ûnfersetlik mei inoar yn petear. Sjochst en fielst gjin twang, gjin barokke opdwaanderichheid, gjin poeha, it liket oft it as fansels en folslein naturel konstruearre is.
Hoe is it mooglik, dy aparte ûnderfining ha ik sels ek by tsjerken. Yn Fryslân hawwe wy fansels peareltsjes fan tsjerken, de iene noch âlder en moaier as de oare. Hjir rûnom Aldhoarne is der ek in behoarlik tal. In bytsje doarp hat sa’n monumintale tsjerke, lokkich de measte behoarlik sober fan aard sûnder al tefolle babbelegûchjes. Faak stean se pontifikaal midden yn it sintrum of in bytsje op ’e hichte lykas yn de Himrik of moai ferskûle tusken it grien, bygelyks yn Olterterp en Jobbegea-Skuorregea. Geweldige gebouwen dy’t wy allegearre beskermje moatte.
Ik wit net hoe’t mei dy is, mar as ik op fakânsje bin mei ik graach wat oer in tsjerkhôf strune. Noch leaver rin ik de tsjerke yn om in amerij wat te priuwen fan folsleine rêst en ivige frede. Hasto dat no net? It moaiste noch binne foar my kleasters, abdijen en katedralen, wat âlder, grutter en goatysker namste moaier (allinnich oan alles wat Barok is ha ik in gloeiende hekel: de nepgoudene tierelantyntsjes dogge my alle kearen wer sear oan ’e eagen).
Moarns foar âldjiersdei stean ik betiid nei de hokken fan de iikhoarntsjes en de ûlen te sjen, wylst de snie âlderwetsk om it hûs hinne jaget. In moaiere dekoraasje is der net foar einliks in sfearfolle winterske âldjiersdei. Wat stekke dy reade droktemakkers fan iikhoarntsjes útsûnderlik skerp ôf tsjin it wyt fan ’e snie. Ynienen hinget de grutste fan de twa reade beamklimmers oer de râne fan it stekje dat ik lêstendeis op ’e foarkant fan it hok timmere ha. Hy is bleek om de snút, is er net goed wurden? It lytse iikhoarntsje is poerlilk. ‘Ha jo dy goare deade mûzen by ús tusken de ikels stoppe?’
Op in jûn yn juny 1897 sieten yn ’e Ljouwerter húskeamer fan de rjochts-liberale wethâlder Jelle Troelstra fiif mannen oan ’e itenstafel. Dêr wie, mei syn strange Hindenburg-likenis, de âlde Jelle Troelstra sels, in man dy’t dan wol sa koppich en ûnbûchsum wie as in ezel, mar nei syn bern en pakesizzers op syn beurt mei in dichterlike fantasy en in soad humor bêst in gesellige man wêze koe. De twadde man oan tafel wie dy syn politike striidmakker Adriaan Burger, dy’t er dy jûns spesjaal útnûge hie as polityk tsjinwicht tsjin twa oare betûfte politisy yn ’e keamer, beide Amsterdammers fan Siuwske komôf: Pieter Tak en Floor Wibaut. Tak soe twa jier letter lid wurde fan ’e SDAP en nei seis jier sels foarsitter. Fierder wie er, nota bene foar it kiesdistrikt Frentsjer, lid fan ’e Twadde Keamer. Wibaut, in rike sakeman, soe noch yn itselde jier 1897 lid wurde fan de SDAP en yn 1914 wethâlder yn Amsterdam. Yn ’e tweintiger jierren soe Wibaut algemien beskôge wurde as de offisjeuze ûnderkening fan Amsterdam. Dat dizze hotemetoaten hjir yn Ljouwert samar op in dei troch de wike mei-inoar oan tafel sieten hie alles te meitsjen mei de fiifde man yn ’e keamer, de sânentritich jierrige Pieter Jelles Troelstra.
Grif alle dagen komt tsjintwurdich de grize ûle wol in kear it hok ynfleanen. Alles went, sa kjel wurd ik net mear fan 'e ynkomst fan myn gladiatoaren en it klapperjen fan de flerken. Oer it algemien folget der dan in fleurich petear oer hiel banale saken, mar no begjint de grize daliks oer syn maatsje, de brune ûle.
‘Wat wie dat foar in nuvere optocht, hjoed.’ It is de grize ûle dy’t my dat freget fanôf it deksel fan de griene biobak.
It nije ûnderkommen foar de ûlen hie ik tegearre mei myn grutte broer yn ’e beam by de buorlju skroeve. It wie in kreas en skoander hok wurden, al sis ik it sels. Sa as besteld, twa sliepkeamers, en in feranda oer de hiele breedte. Ik wie miskien in bytsje trochslein wat de details oanbelange. Der sieten frijwat wat rútsjes yn, fleurige blombakjes oan ’e bûtenkant, in skoarstientsje op it skeve dak, in soarte fan keuken mei kastkes en op in lyts kookeilân bakjes mei ôfbyldings fan mûskes op ferskate gruttens. Flauwe grapkes fansels, mar ja, je moat josels wat fermeitsje kinne om it grau yn ’t libben minder griis te meitsjen.
De iene nei de oare depresje besiket de beammen hjir yn Ald- en Nijhoarne leech te skodzjen. De ikels en oare fruchten hoopje har al op tusken de kealer wurdende strûken, no de blêden noch. Hoewol de hjerst syn oanloklikens hat, wol ik de simmer eins noch net loslitte. It is de kjeld dy’t der oankomt dêr’t ik tsjinoan sjoch. In âlderwetsk jûkelburdige winter soe moai wêze, mar tsjintwurdich is it winters allinnich mar winich en wetterkâld. Oars neat as klomske wiete kjeld dêr’tst net mei fan hûs gean wolst en noch minder mei thús kinne komst.
‘Ha jo foar ús beide ek sa’n list mei stânpunten en hokker partijen der mei dogge oan de ferkiezings foar it parlemint dizze moanne?’
Gewoanwei is it by ús yn Nijhoarne sa stil en rêstich dat ik it betiden net leauwe kin dat wy middenyn it libben steane. Dan freegje ik my ôf oft der wer in nij firus omdoarmet en der in berjocht west hat dat elkenien wer gutbürgerlich ophokt bliuwe moat. No, moai net! Earder dizze moarn hie al in pear kear sa’n nozembrommer it fytspaad neist ús hiem ûnfeilich makke. En no skrik ik wer op. Der rydt in ambulânse mei fûl ljocht en jammerjende lûden ús strjitte yn. Tichtby bliuwt er stean, mar dan der falt my noch wat oars op. Yn ’e spjirrebeam fan ’e buorlju, oare kant it fytspaad, fladderje in pear fûgels drok hinne en wer. As ik noch in kear goed sjoch binne it wrammels wer de twa ûlen dy’t sa út en yn in skoft yn dy beam wenje. Jawis, se binne it! De grize en de brune ûle, beidegearre.
Kinsto wol omgean mei de mutaasjes yn ús libben, de golfbewegings fan âld-nij-makke gewoanten, de heisa en ’e hektyk yn ’e media en de min te brûken gaos om ús hinne? Oer it algemien kin ik der wol mei omgean, mar dan ha ik it oer feroarings fan heul tichtby, sis mar de sljochtwei hinne dingen fan ’e dei. Wat fierder fan myn bêd, wat mear my alles boppe de pet giet. Myn sicht op ’e tsunami fan grouwélige stommiteiten op it wrâldske toaniel bliuwt beheind. Wat soe myn argewaasje oer saken dy’t ik as lytsmantsje net feroarje kin my nammentlik mear opsmite as frustraasjes en depresjes, pineholle of ûnferskilligens? Wy, de modale jannen mei de pet, wy binne ommers feitlik net folle mear as it stadich swevend plankton yn ’e oseaan, foer foar walfisken, wat binne wy mear as it ta slaaf makke finansjeel potinsjeel fan big tech? Ik meitsje my gjin yllúzjes, dus woe ik it hjir hjoed mar ha oer wat lytsskalich barren op myn eigen stipke yn dizze healwize wrâld, oer dy iene deagewoane oaze dat sûnt minskewitten as Ald- en Nijhoarne op ’e kaart stiet.
Us moraal wol ha dat wy wiisheid net echt leare kinne út boeken, mar foaral troch ús fûleindich yn it libbensgewoel te jaan: der op út, oan- en trochpakke, iepen stean en ’e kop stjitte, leare, ûnderfine, skrieme en laitsje, fjochtsje en leavje, pine en wille, sêft wêze en ferhurdzje, leven en libben meitsje, de dea yn ’e eagen sjen, skea en skande opstekke ensafuorthinne. Us hiele libben binne wy drok dwaande om ’e skonken ûnder it gat te hâlden en mar hoopje dat der mei de tiid in pear kromkes libbenswiisheid eigen makke is. Dat we úteinlik akseptearje kinne wat wy grosso modo al dy jierren sa al útfretten hawwe. Dat wy tefreden wêze kinne mei wa’t wy stroffeljendewei wurden binne. Want stiet net as in wolkje boppe alle widzen skreaun dat in libben doel en sin hawwe moat?
Sandalen. Ik seach se stean op ’e oerloop. Sandalen fan ’e frou. Se stienen in eintsje útinoar, as hienen se krekt in stap set. De linker in bytsje skeef foar de oar, 15 sintimeter ferskil miskien mei de rjochter, dy’t wat nei rjochts draaid wie. Ik makke in foto. Miskien siet der in skilderij yn, mar dan mei in oare eftergrûn. Yn it sân miskien, op 'e râne fan ljocht skomjend seewetter of yn it gers dêr’t de ljipkes sa fan hâlde. In moaie metafoar foar frijheid yn simmertiid. Flechtsjend foar in idioate wrâld yn in yngewikkelde tiid, soe ek samar kinne. Alles is mooglik yn it each fan de taskôger.
(Mei it ek ris in kear yn it Hollânsk? Boekhannel Grimbergen yn Lisse foar de tredde kear in wedstriid útskreaun yn it ramt fan it boekewiketema. Dit jier wie dat ‘Je moerstaal’. No woe ik net mei in ferhaal oer of yn it Frysk oankomme, dat ik ha wat oars betocht. Sneon wie it bekendmeitsjen fan ’e útslach, mei as earste priis ‘ivige rom yn 'e bollestreek’.
It begûn sa moai. Fjouwer, fiif moanne tefoaren hie ik by de ANWB foar de Frânske autorûtes al in tolbadge oanskaft om ús te hoedzjen foar stress en oar lijen by dy ferrekte tolpoartsjes. Want it is sjesa, de tolwegen dêr ride o sa geryflik, mar kom der earst mar ris op. Nee, dan dizze kear, mei ús doaske efter it foarrút riden wy mei in gonkje fan sa’n tritich kilometer op ’e slachboom ôf, dat op in ôfstân fan mear as tsien meter automatysk en hielendal fansels as in wûnder omheech gie om sa de meterslange files fan frije Frânsen yn ’e rigen links en rjochts lekker puh moai sûnder ien kear ho te hâlden foarby te stowen. Wat in weelde, seine wy as opteine bern ûnder inoar, kommende tsien jier alle kearen wer nei Frankryk, hoe faker en fierder hoe fleuriger.
