Do bist in Sudoku-fan, ik wit it, mar besykje as betûfte skriuwer ek ris Frysk te skrebbeljen op de app Wurdian. Dat bestiet al in jier as seis, sân, mar is net lang lyn útwreide mei in nije opsje dy’t it spultsje der noch folle nijsgjirriger op makket. Dy ferzy hjit Duplikaat. Hoe’t it giet? Do en dyn tsjinstanner, dat soe ik dus wêze kinne, krije, lyk as by Scrabble, sân letters mar yn dit gefal krije wy allebeide deselde sân letters, al of net ynklusyf ien blanko tegeltsje. It giet der om mei dy letters middels ien wurd in sa’n heech mooglik puntetotaal te meitsjen. As wy allebeide in wurd dellein hawwe krijt dejinge mei de heechste wurdskoare de measte punten. Mar no komt it, it spultsje lit dan ek tagelyk sjen wat de alderheechst mooglike skoare west hat. En dat is o sa moai mar ek o sa frustrearjend, want ik kin noch sa lang en bot neitocht en prakkesearre hawwe oer alle mooglik alternativen, AI komt faak mei in noch bettere oplossing oandraven. By de folgjende omgong krije wy allebeide wer sân nije letters, dus der is gjin needsaak om definsyf te spyljen, it giet inkeld en allinne om alle kearen wer safolle mooglik punten te beheljen. 

It antlit fan de psychiater is ynienen in portret fan skrik en fernuvering, as ik syn praktykromte ynstap. En dat is miskien wol te begripen. Op beide skouders haw ik in ûle. Links de grize jonge ûle, rjochts de brune âlde omke.

‘Der is gjin wissichheid mear op ierde: dit fûnemintele gefoel hat ûnûntkomber syn yntellektuele wjerslach yn Montaignes fyzje op 'e wrâld. Dêrom moat men besykje, as men wegeret om mei te gûlen yn ’t koar fan de fanatisy, dy wissichheid bûten dizze wrâld, bûten ús heitelân en it tiidrek fan hjoed de dei te finen. Men moat jins eigen heitelân, jins eigen wrâld kreëarje.

Jovan praat rap.

Besprek wurk Meindert Bylsma by 'Moard en deaslach yn de Fryske literatuer' -Tresoar 23-4-26

Op de geastgrûnen tsjin de dunen, yn de himrik fan Skagen, wenne in grize man dy’t al jierrenlang net werom west hie nei syn bertegrûn yn Fryslân. Dat siet him mei de tiid mear en mear yn ’e wei. Yn syn troebele langsten woe er graach noch ien kear syn Fryslân werom sjen. Ien lêste kear. Wat dagen letter rûn er yn ’e bosken fan Oranjewâld, op noch gjin kilometer fan wêr’t er berne wie. Hjir, tusken de mânske bûkebeammen, breedútstekkende iken en hoeken fol leechhout gie er op in omfallen beamstam sitten en folge yn gedachten syn ferlerne fuotstappen.

Yn dit tiidrek, mei dizze minsken, hie God de opdracht krigen om almachtich te wêzen. Dat wie foar har gjin ûnredsum wurk, se liet de natuer gewoanwei syn dingen dwaan. O ja, se moast ek noch in treastger wêze en de minsken tsjin it kwea behoedzje. Dat wie hielendal net sa dreech: dizze minsken hoegden mar oan har te tinken en de kracht fan it leauwen die it wurk. God wie wol tefreden. It koe better, mar it hie ek folle minder wêze kind.

It is in pracht moarn. Alles is wyt. Wat noflik âlderwetsk. Mei in joechei helje ik de hast fergetten snieskower achter út it hok. 10 oant 15 sintimeter snie, sa farsk as wat en fluwiel sêft. Yn gjin tiid en eins fierstente rap ha ik de ynrit, it P-plak en stik fan de dyk sniefrij. De buorlju ha noch gjin kubike sintimeter út ’e wei set. Dy binne blykber frijsteld fan de wetlike bepalingen dy’t foar gewoane gemeente-ynwenners no ienris fan tapassing binne. Of miskien binne se út ’e tiid. Wylst ik it stikje fytspaad fan de gemeente meinim rjochtsje ik healwei de eagen op it ûnderkommen fan myn freonen de ûlen en sjoch ik omke ûle op syn feranda fan harren hok stean. Myn gehoar is it bêste ôf en it folk om my hinne praat ek hiel tiid sêfter. Mar dan ynienen komt it troch.

Hoe is it mooglik, dy aparte ûnderfining ha ik sels ek by tsjerken. Yn Fryslân hawwe wy fansels peareltsjes fan tsjerken, de iene noch âlder en moaier as de oare. Hjir rûnom Aldhoarne is der ek in behoarlik tal. In bytsje doarp hat sa’n monumintale tsjerke, lokkich de measte behoarlik sober fan aard sûnder al tefolle babbelegûchjes. Faak stean se pontifikaal midden yn it sintrum of in bytsje op ’e hichte lykas yn de Himrik of moai ferskûle tusken it grien, bygelyks yn Olterterp en Jobbegea-Skuorregea. Geweldige gebouwen dy’t wy allegearre beskermje moatte.

Ik wit net hoe’t mei dy is, mar as ik op fakânsje bin mei ik graach wat oer in tsjerkhôf strune. Noch leaver rin ik de tsjerke yn om in amerij wat te priuwen fan folsleine rêst en ivige frede. Hasto dat no net? It moaiste noch binne foar my kleasters, abdijen en katedralen, wat âlder, grutter en goatysker namste moaier (allinnich oan alles wat Barok is ha ik in gloeiende hekel: de nepgoudene tierelantyntsjes dogge my alle kearen wer sear oan ’e eagen).

Moarns foar âldjiersdei stean ik betiid nei de hokken fan de iikhoarntsjes en de ûlen te sjen, wylst de snie âlderwetsk om it hûs hinne jaget. In moaiere dekoraasje is der net foar einliks in sfearfolle winterske âldjiersdei. Wat stekke dy reade droktemakkers fan iikhoarntsjes útsûnderlik skerp ôf tsjin it wyt fan ’e snie. Ynienen hinget de grutste fan de twa reade beamklimmers oer de râne fan it stekje dat ik lêstendeis op ’e foarkant fan it hok timmere ha. Hy is bleek om de snút, is er net goed wurden? It lytse iikhoarntsje is poerlilk. ‘Ha jo dy goare deade mûzen by ús tusken de ikels stoppe?’

Op in jûn yn juny 1897 sieten yn ’e Ljouwerter húskeamer fan de rjochts-liberale wethâlder Jelle Troelstra fiif mannen oan ’e itenstafel. Dêr wie, mei syn strange Hindenburg-likenis, de âlde Jelle Troelstra sels, in man dy’t dan wol sa koppich en ûnbûchsum wie as in ezel, mar nei syn bern en pakesizzers op syn beurt mei in dichterlike fantasy en in soad humor bêst in gesellige man wêze koe. De twadde man oan tafel wie dy syn politike striidmakker Adriaan Burger, dy’t er dy jûns spesjaal útnûge hie as polityk tsjinwicht tsjin twa oare betûfte politisy yn ’e keamer, beide Amsterdammers fan Siuwske komôf: Pieter Tak en Floor Wibaut. Tak soe twa jier letter lid wurde fan ’e SDAP en nei seis jier sels foarsitter. Fierder wie er, nota bene foar it kiesdistrikt Frentsjer, lid fan ’e Twadde Keamer. Wibaut, in rike sakeman, soe noch yn itselde jier 1897 lid wurde fan de SDAP en yn 1914 wethâlder yn Amsterdam. Yn ’e tweintiger jierren soe Wibaut algemien beskôge wurde as de offisjeuze ûnderkening fan Amsterdam. Dat dizze hotemetoaten hjir yn Ljouwert samar op in dei troch de wike mei-inoar oan tafel sieten hie alles te meitsjen mei de fiifde man yn ’e keamer, de sânentritich jierrige Pieter Jelles Troelstra.

Grif alle dagen komt tsjintwurdich de grize ûle wol in kear it hok ynfleanen. Alles went, sa kjel wurd ik net mear fan 'e ynkomst fan myn gladiatoaren en it klapperjen fan de flerken. Oer it algemien folget der dan in fleurich petear oer hiel banale saken, mar no begjint de grize daliks oer syn maatsje, de brune ûle.

‘Wat wie dat foar in nuvere optocht, hjoed.’ It is de grize ûle dy’t my dat freget fanôf it deksel fan de griene biobak.